De stem vandaag...
Wat is een stem? Een mens die zingt, een instrument dat spreekt, verschillende stemmen die samen één klank vormen… Een stem kan vele gedaantes aannemen. Vanuit het thema Giving Voice belichten we in deze wekdienst elke dag een andere toepassing van de stem. Eerder bespraken we al hoe een instrument zoals het Boccalari-klavecimbel een stem vertegenwoordigd. Vandaag luisteren we naar een instrument dat de menselijke stem opvallend dicht kan benaderen: de viola da gamba.
De viola da gamba werd in de zeventiende en achttiende eeuw gezien als een van de instrumenten die de menselijke stem het best konden nabootsen. Misschien is dat niet zo vreemd. Net als een zanger wordt de toon bij de gamba niet aangeslagen, maar met een strijkstok voortdurend gevoed. Een noot kan daardoor blijven ademen, aanzwellen en weer wegsterven. Met kleine bewegingen in de streek, het vibrato en de articulatie kan de speler bovendien iets laten klinken als spreken, fluisteren, zuchten of zingen. De gamba krijgt zo eigenschappen die we normaal met een menselijke stem verbinden.
De Franse componist Marin Marais was bij uitstek iemand die de mogelijkheden van de viola da gamba kende. Hij was zelf een virtuoos gambist en schreef vijf omvangrijke boeken met Pièces de viole. In die muziek zoekt hij voortdurend naar manieren om het instrument expressief te laten spreken. Het beroemdste voorbeeld daarvan is misschien wel Les voix humaines: letterlijk ‘de menselijke stemmen’. Maar die stemmen komen hier niet van zangers. Ze klinken uit de snaren van de viola da gamba.
Het is precies die paradox die centraal staat in het Festival Oude Muziek Utrecht. Tijdens Giving Voice klinkt de menselijke stem niet alleen in zang, maar ook via instrumenten. En juist Les voix humaines van Marais laat horen hoe dicht die twee bij elkaar kunnen komen: een instrument dat zo expressief kan klinken dat we er bijna een menselijke stem in herkennen.
Dat horen we vandaag in het concert van Les Musiciens de Saint-Julien, met gambiste Lucile Boulanger. Naast Les voix humaines klinkt muziek die Marais voor andere instrumenten schreef of die later voor andere instrumenten werd bewerkt. Zo ontstaat een programma waarin verschillende instrumenten hun eigen stem krijgen.
En er valt vandaag nog iets bijzonders te ontdekken. In 2023 dook een vroeg-achttiende-eeuws manuscript op met onbekende stukken van Marais voor fluit en basso continuo. François Lazarevitch en Les Musiciens de Saint-Julien brengen deze nieuwe vondst samen met bewerkingen van Marais’ gambamuziek. De fluit wordt daarbij omschreven als een instrument dat de menselijke stem als het ware kan voortbrengen.
Maar misschien blijft de gamba het meest overtuigende voorbeeld. Luister naar Les voix humaines en probeer niet te horen dat het een instrument is. Luister naar de adem in de lange lijnen, naar de kleine buigingen van een toon, naar het spreken tussen de noten. Misschien hoor je dan niet alleen de stem van Marin Marais, maar ook iets van de menselijke stem zelf.
