Toekomst

Muziek begint bij de stem: bij adem die klank wordt, bij een lichaam dat zich laat horen. We beschouwen stemmen als wat ons uniek maakt. Spreken en zingen voelen we aan als een fundamenteel mensenrecht.

Les voix humaines – de menselijke stemmen – is de titel van een van de bekendste werken van de Franse barokcomponist Marin Marais. Opmerkelijk genoeg laat hij die stemmen niet horen in zang, maar in de snaren van de viola da gamba. Deze paradox tekent het festivalthema: de menselijke stem klinkt, maar nooit op één manier. Zij verschijnt in steeds nieuwe gedaanten, met de grootste verscheidenheid.

Tijdens het Festival Oude Muziek Utrecht 2026 laten we stemmen opnieuw klinken. Daarbij koesteren we een voorliefde voor wat bont en wonderlijk is.

Het repertoire voor de stem is eindeloos – van gregoriaanse monodie tot troubadourslyriek en van de vroegste sacrale polyfonie tot wereldlijke vormen als opera, masque enmelodrama. We laten een hedendaags componist de taal van het verleden spreken. Zangers klinken solistisch of in groot verband, tot veertigstemmig aan toe.

Het thema van Festival Oude Muziek Utrecht 2027 is Humanisten. In deze festivaleditie verkennen we hoe de mens ernaar streeft menselijker te worden door kunst, en in het bijzonder door muziek.

Het vertrekpunt is het christelijk humanisme, belichaamd door Erasmus van Rotterdam. We volgen Erasmus op zijn reizen door Europa en reconstrueren zo de soundtrack van zijn leven. Van daaruit verschuift de aandacht naar de idealen van de Verlichting, zoals die gestalte krijgen in het oeuvre van Rameau.

De menselijke ervaring staat steeds centraal. Zo onderzoekt het festival een van de meest kenmerkende menselijke uitingen: tranen – van vreugde, passend bij de homo ludens, maar ook van verdriet en mededogen.

Er is ruimte voor de uitdrukking van menselijke hartstochten in wereldlijke muziek en voor de religieuze beleving van het piëtisme. Ook de romantische overdaad krijgt een plaats, naast bekentenissen van liefde en verlangen, met een ereplaats voor de poëzie van Petrarca. Menselijke verbondenheid komt bovendien tot uitdrukking in de relaties tussen leermeester en leerling en tussen mecenas en kunstenaar. Briefwisselingen vormen in dit alles vaak het meest intieme en genuanceerde medium. Zo krijgt deze festivaleditie ook een uitgesproken literaire dimensie.

Festival Oude Muziek Utrecht 2027 onderzoekt zo wat het betekent om mens te zijn – en hoe wezenlijk de kunst van de muzikale expressie deel uitmaakt van die ervaring.

In ons Festival Oude Muziek Utrecht 2028 staat Londen centraal: een stad die eeuwenlang een van de belangrijkste muzikale kruispunten van Europa was. Londen trok musici, componisten, opdrachtgevers en luisteraars uit de Britse eilanden en van het Europese vasteland aan. Zo ontstond een rijke en veelzijdige muziekcultuur waarin lokale tradities en internationale invloeden voortdurend met elkaar in wisselwerking stonden.

Tijdens het festival verkennen we het muziekleven van de stad in de breedste zin van het woord. Muziek van Engelse componisten klinkt naast die van de vele buitenlandse musici die in Londen werkzaam waren of er een nieuw thuis vonden. Repertoire uit hof-, aristocratische en burgerlijke kringen krijgt een plaats, naast muziek voor theater, kerk en klooster, en muziek voor huiselijke, ceremoniële en sociale gelegenheden. In concerten, lezingen en andere festivalactiviteiten volgen we de netwerken, instellingen en personen die het muzikale landschap van Londen vormgaven. Zo ontvouwt zich het verhaal van een stad waarvan de geschiedenis in hoge mate door haar klanken wordt verteld.

In het oude Griekenland en Rome was de status van vrije burger de centrale juridische positie in de gemeenschap. Burgers genoten rechten en namen verantwoordelijkheid. Dat er ook onvrije mensen waren, naast extreme fortuinen en dictators die zichzelf boven anderen plaatsten, vertroebelt het beeld. Maar de inspirerende kracht van de burgergemeenschap blijft overeind. Al meer dan 2500 jaar wordt het democratische ideaal gewikt en gewogen. Tegelijk wordt het tot op vandaag langs alle kanten bedreigd.

In de middeleeuwen waren er burgergemeenschappen in de rijke Hanzesteden, van Brugge tot Hamburg. Ze domineerden de maritieme handel in het Noorden, terwijl Italiaanse stadstaten in Toscane en Veneto het Zuiden controleerden. Zo ontstonden het bankwezen en de moderne administratie. Met de succesvolle opstand van de Zwitserse kantons tegen het Habsburgse Rijk was er zelfs voor het eerst in de moderne tijd een burgerstaat. De strijd voor vrijheid in Nederland, de Engelse Glorious Revolution en de Franse Revolutie kunnen worden gezien als de uiteindelijk succesvolle geschiedenis van het zelfvertrouwen van de burgerij, die afrekende met de heerschappij van aristocratische families en clans.

Veel oude muziek die is overgeleverd komt uit aristocratische of religieuze kringen. Daardoor klinkt op onze podia vaak muziek die heeft geklonken in kathedralen en paleizen. Dat is een allesbehalve representatieve afspiegeling van het muziekleven toen. Met dit festival laten we andere stemmen horen: die van stadspijpers in dienst van het stedelijke bestuur, van onafhankelijke stadstaten in Italië, of van republieken zoals bij ons, met musici die de burgermaatschappij vertegenwoordigden bij officiële gelegenheden. Burgers maakten muziek om hun status te bevestigen en om de burgerlijke deugden te vervullen die de samenleving legitimeerden en bij elkaar hielden. Samen muziek maken is niets minder dan een uiting van burgerlijke gelijkwaardigheid.

Deze festivaleditie krijgt een sterk Nederlands accent, met een focus op de complexe Gouden Eeuw. Ook het repertoire van de Meistersänger, burgerlijke dichters en zangers in de 15de en 16de eeuw, komt tot klinken. We verkennen de burgerlijke opera, van zijn ontstaan in de Republiek Venetië met Monteverdi en Cavalli tot de Opera am Gänzemarkt in Hamburg met Keiser en Mattheson. We brengen een hommage aan de vergeten grootheid Telemann. De Abendmusicken van Tunder en later Buxtehude in Hanzestad Lübeck waren een bijzonder fenomeen van burgerlijke concerten in de religieuze ruimte. Het ontstaan van het betalende burgerlijke concertleven in de 18de eeuw geniet onze aandacht, met de pleasure gardens en de oratoria van Handel in Engeland, of met het Concert Spirituel als eerste publieke concertzaal met een eigen repertoire in Parijs.