De stem vandaag...
Wat is een stem? Een mens die zingt, een instrument dat spreekt, verschillende stemmen die samen één klank vormen… Een stem kan vele gedaantes aannemen. Vanuit het thema Giving Voice belichten we in deze wekdienst elke dag een andere toepassing van de stem. We beginnen bij het begin: de menselijke stem en meerstemmigheid.
School van de Notre Dame
De Parijse polyfonie wordt gezien als een van de belangrijke bronnen van de westerse meerstemmige zang. In de twaalfde en dertiende eeuw groeide Parijs uit tot een belangrijk Europees centrum van kunst, wetenschap en muziek. De kathedraal Notre-Dame speelde daarin een grote rol. In de muziekkapel ontwikkelde zich een vernieuwende vorm van polyfonie, waarbij meerdere stemmen tegelijk klinken.
De eerste vormen van meerstemmigheid ontstonden uit het gregoriaans. In het zogenoemde organum werd een bestaande gregoriaanse melodie aangevuld met een tweede stem. Aanvankelijk bewogen de stemmen grotendeels parallel, bijvoorbeeld in kwarten, kwinten of octaven. Zo ontstond een eenvoudige vorm van polyfonie.
Rond 1200 veranderde deze muziek ingrijpend. Componisten als Leoninus en Perotinus, verbonden aan de Notre-Dame, ontwikkelden complexere vormen van meerstemmigheid. Bij Leoninus werd de gregoriaanse melodie uitgerekt tot lange tonen, waarboven een vrij bewegende en versierde stem klonk. Perotinus ging nog verder en schreef muziek voor drie en zelfs vier stemmen. De verschillende stemmen kregen bovendien duidelijke ritmische patronen. Hierdoor ontstond de musica mensurabilis: muziek waarin het ritme systematisch werd vastgelegd.
Deze ontwikkelingen waren belangrijk voor de verdere geschiedenis van de westerse muziek. Nieuwe vormen van notatie maakten het mogelijk om complexe ritmes en meerstemmigheid nauwkeurig vast te leggen en door te geven. Vanuit de Parijse polyfonie ontwikkelden zich later nieuwe muzikale vormen, zoals het conductus en motet.
In onze reeks rondom de Notre-Dame van Parijs laten verschillende ensembles en musici horen hoe deze muziek geklonken kan hebben. Vandaag bijt het Huelgas Ensemble o.l.v. Paul Van Nevel het spits af met Paris 1200, een reis van de vroegste meerstemmigheid tot de complexe muziek van Perotinus.
Later vandaag zoeken we meteen de uitersten van de meerstemmigheid op met de monumentale veertigstemmige Missa sopra Ecco sì beato giorno van Alessandro Striggio (ca. 1536–1592). Striggio werd geboren in Mantua en werkte vanaf jonge leeftijd aan het hof van de Medici in Florence. Daar werd muziek ingezet om macht en prestige uit te stralen en kregen componisten ruimte voor grootse experimenten.
Striggio’s veertigstemmige muziek is daarvan een uitzonderlijk voorbeeld. Hij reisde als cultureel ambassadeur van de Medici door Europa en liet hij zijn muziek klinken aan onder meer het hof van keizer Maximiliaan II en dat van de Franse koning Karel IX.
Daarna raakte de mis eeuwenlang in de vergetelheid. Het manuscript werd verkeerd gecatalogiseerd en Striggio’s naam raakte verminkt. Pas in de late twintigste eeuw werd het werk herkend en opnieuw tot klinken gebracht. Na meer dan vier eeuwen stilte klinkt Striggio’s veertigstemmige mis nu opnieuw.
